جرثقیل دستی یکی از تجهیزات پرکاربرد برای بلند کردن و جابه جایی بار در کارگاه های صنعتی، انبارها، پروژه های ساختمانی و واحدهای تعمیراتی است. این تجهیزات معمولا در مدل های زنجیری و سیم بکسلی عرضه می شوند و نیروی لازم برای بلند کردن بار را از طریق مکانیزم دستی منتقل می کنند. عملکرد ایمن جرثقیل دستی به سلامت زنجیر بار، قلاب ها، چرخ دنده ها، سیستم ترمز و نقاط اتصال بستگی دارد. بررسی مشکلات فنی جرثقیل دستی می تواند از توقف عملیات، آسیب به تجهیزات و بروز حوادث ناشی از سقوط بار جلوگیری کند.
جرثقیل دستی زنجیری معمولا از بدنه فلزی، زنجیر دستی، زنجیر بار، چرخ زنجیر، مجموعه چرخ دنده، سیستم ترمز و قلاب های بالا و پایین تشکیل می شود. ظرفیت اسمی مدل های متداول ممکن است از ۰٫۵ تا ۱۰ تن یا بیشتر باشد. ارتفاع استاندارد بلند کردن بار نیز در بسیاری از مدل ها حدود ۳ متر است، اما طول های سفارشی عرضه می شوند. انتخاب دستگاه باید بر اساس وزن بار، ارتفاع بالابری، فضای نصب و تعداد دفعات استفاده انجام شود.
در جرثقیل دستی سیم بکسلی، نیروی بلند کردن از طریق سیم بکسل و مکانیزم قرقره یا وینچ منتقل می شود. قطر سیم بکسل، ساختار رشته ها، قطر فلکه و کیفیت اتصالات بر عملکرد این سیستم تاثیر دارند. در مدل های زنجیری، تطابق ابعاد زنجیر بار با چرخ زنجیر اهمیت ویژه ای دارد. استفاده از زنجیر نامتناسب می تواند موجب گیرکردن، سایش سریع و افزایش نیروی لازم برای کار با دستگاه شود. ظرفیت مجاز کاری یا WLL باید از پلاک مشخصات سازنده خوانده شود.
اضافه بار یکی از مهم ترین دلایل آسیب به جرثقیل دستی است. بلند کردن باری بیشتر از ظرفیت مجاز می تواند به زنجیر، قلاب، محورهای انتقال نیرو و سیستم ترمز فشار بیش از حد وارد کند. کشیدن بار با زاویه نامناسب نیز نیروهای جانبی ایجاد می کند که برای بسیاری از جرثقیل های دستی مجاز نیست. ضربه ناگهانی به بار، رها کردن کنترل شده نبودن بار و استفاده از دستگاه برای کشیدن افقی نیز احتمال خرابی مکانیکی را افزایش می دهند.
شرایط محیطی نامناسب، کمبود روانکاری و نگهداری غیراصولی نیز در فرسودگی قطعات نقش دارند. نفوذ رطوبت می تواند خوردگی زنجیر، قلاب و اجزای داخلی را تشدید کند. تجمع گرد و غبار یا ذرات فلزی ممکن است حرکت چرخ دنده ها و زنجیر را مختل کند. استفاده مداوم در بارهای نزدیک ظرفیت اسمی، تعداد بالای سیکل های کاری و انبار کردن دستگاه در محیط مرطوب نیز می توانند فاصله بین تعمیرات را کاهش دهند.
یکی از نشانه های خرابی جرثقیل دستی، افزایش نیروی لازم برای کشیدن زنجیر دستی یا حرکت اهرم است. این مشکل ممکن است از کمبود روانکاری، آلودگی چرخ زنجیر، سایش چرخ دنده ها یا تغییر شکل زنجیر ناشی شود. اگر زنجیر بار هنگام حرکت گیر کند، بپرد یا صدای غیرعادی ایجاد کند، باید وضعیت لینک ها و چرخ زنجیر بررسی شود. زنجیر دارای ترک، پیچ خوردگی، خوردگی شدید یا تغییر شکل نباید تا زمان ارزیابی تخصصی استفاده شود.
لغزش بار یا پایین آمدن ناخواسته آن یکی از خطرناک ترین مشکلات سیستم ترمز جرثقیل دستی است. فرسودگی سطوح اصطکاکی، آلودگی ترمز، خرابی ضامن ها یا آسیب اجزای داخلی می تواند عملکرد نگهداری بار را مختل کند. تغییر شکل قلاب، افزایش غیرعادی دهانه آن، ترک بدنه یا خرابی ضامن ایمنی نیز از ایرادات مهم هستند. در صورت مشاهده این نشانه ها، دستگاه باید از سرویس خارج شود و تا زمان تعمیر و تایید مجدد برای بلند کردن بار به کار نرود.
فرایند تعمیر جرثقیل دستی با تخلیه کامل بار، ایمن سازی محل و بررسی پلاک مشخصات آغاز می شود. پیش از باز کردن دستگاه، باید آن را از مدار استفاده خارج کرد و وضعیت زنجیر، قلاب ها، بدنه، اتصالات و مکانیزم عملکرد ثبت شود. سپس تکنسین مجاز می تواند با توجه به دستورالعمل سازنده، مجموعه چرخ دنده، محورهای انتقال نیرو و سیستم ترمز را بررسی کند. قطعات فرسوده یا آسیب دیده باید با قطعات سازگار و مورد تایید جایگزین شوند.
پس از تعمیر، عملکرد حرکت بالا و پایین، درگیری زنجیر با چرخ زنجیر و عملکرد ترمز باید طبق روش تایید شده سازنده بررسی شود. آزمون بار پس از تعمیرات اساسی یا باز شدن اجزای باربر باید توسط فرد صلاحیت دار و مطابق الزامات مربوط انجام شود. هیچ دستگاهی نباید صرفا با بلند کردن یک بار نامشخص، سالم تلقی شود. در برنامه نگهداری پیشگیرانه، بازرسی پیش از استفاده، بررسی دوره ای زنجیر و قلاب، روانکاری مجاز و ثبت سوابق تعمیرات اهمیت دارند. فاصله زمانی بازرسی باید بر اساس شدت کار، شرایط محیطی و دستورالعمل سازنده تعیین شود.
